AZ is een club van pieken, terugval en opnieuw beginnen. De geschiedenis loopt van de eerste profwedstrijd van Nederland naar landstitels, bekers, Europese finales, degradaties en reddingswerk. Dat maakt AZ geen rechte succeslijn, maar wel een club met een verhaal dat verder gaat dan uitslagen.
De wortels liggen in 1954. Alkmaar '54 speelde op 14 augustus van dat jaar tegen Sportclub Venlo '54 de eerste officiële profwedstrijd van Nederland en won in De Hout met 3-0. Betaald voetbal kreeg zijn eerste podium dus niet in Amsterdam, Rotterdam of Eindhoven, maar in Alkmaar.
In 1967 fuseerde Alkmaar '54 met FC Zaanstreek tot AZ'67. De nieuwe club had ambitie, maar raakte ook snel in de problemen. Begin jaren zeventig stond het betaald voetbal in Alkmaar onder druk, tot Klaas en Cees Molenaar de club overeind trokken en er een topclub van wilden maken. Daarna ging het hard: Kees Kist, Kristen Nygaard, Hugo Hovenkamp, John Metgod, Jan Peters, Ronald Spelbos, Pier Tol, Eddy Treijtel en Kurt Welzl werden vaste namen, en Georg Kessler smeedde er de ploeg van die eind jaren zeventig en begin jaren tachtig tot de beste van Nederland hoorde.
Het seizoen 1980-1981 blijft het ijkpunt. AZ'67 werd landskampioen, won de KNVB Beker en haalde de finale van de UEFA Cup. In de competitie verloor de ploeg maar één keer en maakte het 101 doelpunten, met Ajax op afstand. In Europa was Ipswich Town over twee duels net te sterk, ondanks een 4-2 zege van AZ in de return.
Na die piek werd vasthouden moeilijker dan opbouwen. Sterkhouders vertrokken, het geld werd krapper en de club zakte terug. In de jaren tachtig verdween het oprichtingsjaar uit de naam en werd AZ'67 gewoon AZ. Sportief volgden magere jaren, met een degradatie en periodes waarin De Hout steeds leger werd. In de jaren negentig begon de wederopbouw: Dirk Scheringa stapte in, eerst als supporter met ambitie en later als voorzitter met geld en plannen. AZ promoveerde in 1996, degradeerde meteen weer, maar keerde in 1998 terug op het hoogste niveau. De club was nog niet terug aan de top, maar de richting was veranderd.
Vanaf 2002 kwam AZ weer echt in beweging. Co Adriaanse bracht aanvalslust en Europees voetbal terug naar Alkmaar, met de halve finale van de UEFA Cup in 2005 als een van de grote Europese avonden uit de moderne clubgeschiedenis. Daarna volgde Louis van Gaal: onder hem verhuisde AZ naar het nieuwe stadion en werd de club in 2009 voor de tweede keer kampioen van Nederland.
Na het DSB-tijdperk koos AZ voor een ander model, minder afhankelijk van één geldschieter en meer gericht op stabiliteit, jeugdopleiding en gericht beleid. Onder Gertjan Verbeek won AZ in 2013 de KNVB Beker, en de jeugdopleiding groeide uit tot een van de sterkste pijlers van de club, met de UEFA Youth League van 2023 als Europees bewijs. Ook daarna bleef AZ prijzen pakken. De KNVB Beker van 2026 was de vijfde bekerwinst in de clubgeschiedenis. De lijn is daarmee nog steeds dezelfde: AZ valt terug, bouwt opnieuw op en blijft zich meten met clubs die op papier groter zijn.
De grote lijnen
1954: Alkmaar als profpionier
Alkmaar '54 speelde de eerste officiële profwedstrijd van Nederland. Die oorsprong maakt AZ bijzonder: de club haakte niet later aan bij het betaalde voetbal, maar stond aan het begin.
1967: de geboorte van AZ'67
De fusie tussen Alkmaar '54 en FC Zaanstreek gaf Noord-Holland een nieuwe profclub. De naam AZ'67 droeg beide wortels in zich: Alkmaar en Zaanstreek.
Jaren 70 en 80: Molenaars, Kist en de top
De gebroeders Molenaar maakten AZ'67 groot. Met Kees Kist en Georg Kessler als gezichten van de opmars groeide AZ uit tot een topclub, en de landstitel, bekerwinst en UEFA Cup-finale van 1981 vormen nog altijd het meest complete seizoen uit de clubhistorie.
Jaren 90: leegte en wederopbouw
Na de sportieve terugval moest AZ opnieuw beginnen. De Hout werd stiller, de Eerste Divisie kwam terug in beeld en de ambities leken ver weg, tot met Scheringa een nieuwe fase begon.
2000-2009: Europees terug en opnieuw kampioen
Adriaanse gaf AZ zijn aanvallende gezicht terug en Van Gaal maakte er een kampioensploeg van. De titel van 2009 bewees dat 1981 geen los wonder was.
2010-2019: stabieler en jonger
Na het wegvallen van DSB koos AZ voor een duurzamer model. De club bleef in de subtop, won de KNVB Beker van 2013 en bouwde verder aan de jeugdopleiding.
2020-heden: opleiding en prijzen
De jeugdopleiding liet met de UEFA Youth League zien dat AZ internationaal meetelt. Ook daarna bleef AZ prijzen pakken, met de KNVB Beker van 2026 als vijfde bekerwinst in de clubgeschiedenis.
Prijzenkast
AZ won de landstitel in 1981 en 2009 en pakte de KNVB Beker in 1978, 1981, 1982, 2013 en 2026. In 2009 kwam daar de Johan Cruijff Schaal bij, en in 2023 schreef de jeugdopleiding geschiedenis met winst van de UEFA Youth League.