De geschiedenis van AZ begint niet in 1967. De wortels liggen dieper, bij Alkmaar '54 en de eerste jaren van het betaalde voetbal in Nederland. In de jaren vijftig werd in Alkmaar geen grote prijs gewonnen, maar wel iets anders neergezet: het begin van profvoetbal in de stad.
Op 13 april 1954 werd Alkmaar '54 opgericht. Dat gebeurde in een tijd waarin de KNVB nog vasthield aan amateurvoetbal.
Nederlandse spelers die in het buitenland geld verdienden met voetbal werden buiten het Nederlands elftal gehouden. De discussie kantelde na de Watersnoodwedstrijd van 1953, waarin Nederlandse profs in Parijs van Frankrijk wonnen.
De roep om betaald voetbal werd daarna sterker. De KNVB wilde niet meteen mee, waardoor de Nederlandse Beroeps Voetbal Bond ontstond. Die NBVB werd gezien als een wilde bond, maar zette wel druk op de bestaande orde en Alkmaar '54 sloot zich aan.
De eerste profwedstrijd
Op 14 augustus 1954 kreeg Alkmaar een plek in de voetbalgeschiedenis. Alkmaar '54 speelde op het Gemeentelijk Sportpark tegen Sportclub Venlo '54. Het was de officiële openingswedstrijd van de NBVB en de eerste wedstrijd in het Nederlandse betaalde voetbal.
De wedstrijd werd gekoppeld aan de viering van 700 jaar Alkmaar. De stad heette voor even Snorrendam en het sportpark zat vol.
VVV-Venlo noemt 11.000 toeschouwers, terwijl kranten uit die tijd spraken over 13.000 tot 15.000 mensen. Zeker is dat het publiek massaal kwam kijken naar iets wat de KNVB lang had tegengehouden.
Alkmaar won met 3-0. Klaas Smit maakte kort na rust het eerste doelpunt en scoorde later opnieuw. Henk van der Sluis maakte de andere Alkmaarse treffer.
Daarmee begon het betaalde voetbal in Nederland met een zege van Alkmaar. Die eerste avond was meer dan een wedstrijd. Het veldspel kreeg wisselende beoordelingen, maar het signaal was duidelijk.
De nieuwe bond liet zien dat betaald voetbal publiek trok. De KNVB kon die beweging niet lang meer negeren.
De bonden sluiten vrede
De eerste maanden verliepen chaotisch. De NBVB had een eigen competitie, de KNVB hield vast aan haar positie en spelers liepen het risico op zware sancties.
Toch was de richting duidelijk. Het publiek kwam kijken, spelers wilden betaald worden en clubs zagen dat het oude amateurmodel zijn beste tijd had gehad.
Op 11 september 1954 speelde Alkmaar '54 zijn eerste profcompetitiewedstrijd. Uit tegen Den Haag werd met 2-3 gewonnen. De NBVB-competitie hield geen volledig seizoen stand, want in november 1954 kwam er een akkoord tussen de KNVB en de NBVB.
Daarna ging het betaalde voetbal verder onder de vlag van de KNVB. Schorsingen werden teruggedraaid en het profvoetbal werd onderdeel van de gewone voetbalstructuur. Voor Alkmaar '54 betekende dat een plek in het nieuwe landschap van het Nederlandse voetbal.
Zoeken naar niveau
Sportief was Alkmaar '54 in de tweede helft van de jaren vijftig nog zoekend. De club eindigde in 1955 als vijfde in de Eerste klasse C. Dat was genoeg om door te stromen naar de hoofdklasse.
Een jaar later kwam Alkmaar vier punten tekort voor promotie naar de nieuw te vormen Eredivisie.
Kick Smit nam het trainerschap over van Gerrit van Wijhe. Onder hem bleef Alkmaar in de buurt van promotie, maar de echte stap naar boven bleef uit. Ook daarna volgden wisselende seizoenen.
In 1958 werd Smit opgevolgd door de Oostenrijker Ludwig Veg. Met spelers als Nico Wagemaker en Nico Kesselaar kreeg de ploeg meer profiel. Alkmaar '54 eindigde in 1958-1959 als vierde in de Eerste Divisie en bouwde door richting een beslissend seizoen.
Promotie in 1960
Het seizoen 1959-1960 werd het eerste echte sportieve hoogtepunt van Alkmaar '54. De ploeg van Veg streed in de Eerste Divisie B met DFC en VSV om de bovenste plaatsen. De beslissing viel op de laatste speeldag.
Alkmaar '54 moest naar Dordrecht voor de uitwedstrijd tegen DFC. Met een gelijkspel bleef de ploeg boven DFC. Het werd 0-0.
Daarmee was Alkmaar kampioen van de Eerste Divisie B en promoveerde de club voor het eerst naar de Eredivisie.
De eindstand laat zien hoe klein het verschil was. Alkmaar '54 eindigde na 32 wedstrijden met 43 punten, een punt meer dan DFC en VSV. De ploeg won achttien keer, speelde zeven keer gelijk en verloor zeven keer.
Voor Alkmaar was het meer dan een promotie. Zes jaar na de oprichting stond de stad op het hoogste niveau.
De jaren vijftig begonnen met een club die tegen de voetbalorde in ging. Ze eindigden met een plek tussen de grootste clubs van Nederland.
De betekenis
De jaren vijftig vormen geen prijzenhoofdstuk, maar wel het fundament van AZ. Alkmaar werd een profstad, kreeg een eigen club in het betaalde voetbal en schreef op 14 augustus 1954 een landelijke primeur.
Zonder Alkmaar '54 was er geen AZ'67 geweest. En zonder die eerste jaren was AZ nooit de club geworden die later landstitels, bekers en Europese avonden naar Alkmaar bracht.