Zaanstreek: dorpen en steden

De charme van de Zaanstreek bestaat uit een combinatie van veenweidegebieden, typisch Zaanse houtbouw, industriële monumenten, de Zaan, dorpse sferen en een stadshart. Met 8 dorpen en een stad biedt de Zaanstreek een gebied van contrasten dat een bezoek meer dan waard is. Bovendien kan worden geprofiteerd van het aanbod in de nabije omgeving: de Zuiderzeesteden en -dorpen, de Noordzeekust en Amsterdam. Een bijzondere karakteristiek van de Zaanstreek is de Zaan. 11 Kilometer lang is de oude veenrivier die de verschillende dorpskernen met elkaar verbindt. De oevers kenmerken zich door vele monumenten (zeventiende-eeuwse windmolens en negentiende-eeuwse fabrieken) die allen getuigen van een industriële traditie van ruim vierhonderd jaar.

Krommenie

Aan de hoofdstraat van Krommenie zijn mooie voorbeelden te vinden van de typisch Zaanse houtbouw: rijk versierde koopmanshuizen, maar ook een zogenoemde ‘schuurkerk’. Toen de gereformeerde kerk de staatskerk was, mochten andere geloofsrichtingen niet in kerken bijeen komen. Maar in de tolerante Zaanstreek konden doopsgezinden en katholieken hun diensten houden, zij het dat hun gebouwen niet als kerk herkenbaar mochten zijn. Het gebeurde derhalve in de zogeheten ´schuurkerken´. Vooral de oud-katholieke kerk van Krommenie is door het rijke houtsnijwerk een pronkstuk. Nabij Krommenie ligt de idyllische buurtschap Krommeniedijk. Aafje Heijnis, Nederlands beroemdste alt zangeres, is afkomstig uit Krommenie, maar ook de kinderboekenschrijver Hotze de Roos, bekend van de Kameleon reeks.

Wormerveer

Wormerveer wijkt met z’n bebouwing af van de andere Zaandorpen: de dijk loopt hier rechtstreeks langs de Zaan. Zo is vanaf de weg te genieten van een imposant industrieel rivierlandschap, met zicht op de grote negentiende-eeuwse fabrieken en pakhuizen te Wormer. Patriciërswoningen uit de negentiende eeuw tonen dat het dorp in deze periode grote voorspoed kende. Ook fabriekspanden in Wormerveer zelf getuigen daarvan. Opvallend zijn Zeepziederij De Adelaar (met een grote betonnen roofvogel op het dak) en een vroegere chocoladefabriek in Art-Decostijl. Wormerveer kent een rijke schrijvers traditie. Bekende (kinder)boekenschrijvers zoals Dick Laan (Pinkeltje), Cor Bruijn (Sil de strandjutter, Keteltje) komen hier vandaan.     Zaandijk   Tegenover de Zaanse Schans bevindt zich aan de Zaan de Gortershoek. Een beschermd dorpsgezicht met tientallen koopmanswoningen in typisch Zaanse stijl en de bijzondere Beeldentuin. Wat verder Zaandijk in, ligt de Domineestuin, een oude arbeiderswijk met houten huizen, die in de jaren tachtig van de twintigste eeuw in stijl werd heropgebouwd. Wie meer wil weten over het vroegere wonen in de koopmanshuizen, kan terecht in het Honig-Breethuis. Deze authentieke patriciërswoning aan de Zaan is ingericht alsof het 1850 is.

Zaanse Schans

De Zaanse Schans geeft met zijn traditionele Zaanse huizen, windmolens en pakhuizen een indruk hoe de Zaanstreek er in de 17e en 18e eeuw heeft uitgezien. De Zaanstreek was in die tijd een van de eerste industriegebieden ter wereld. Honderden windmolens zorgden voor de productie van lijnolie, verf, snuiftabak, mosterd, papier en voor de verwerking van hout. De Zaanse Schans is een woon- en werkbuurt dat grotendeels in de 1960 en 1970 tot stand kwam. De authentieke panden zijn hier vrijwel allemaal naar toe verplaatst. In diverse musea kan kennis gemaakt worden met de Zaanse woon -en werkcultuur. Bovendien staat het Zaans museum hier en bevindt zich het authentieke buurtschap Haaldersbroek op 10 minuten loopafstand.

Assendelft

Aan het landschap van de Assendelftse polder is goed te zien dat de grond hier hoger ligt en droger is dan in de rest van het gebied. Hier begonnen dan ook vanaf de tiende eeuw de ontginningen van de Zaanstreek. Het boerenbedrijf bleef in Assendelft steeds van groot belang. Assendelft is een typisch dijkdorp, dat zich in de lengte van 7,7 km uitstrekt van Krommenie tot aan het Noordzeekanaal. De beroemde schilder Pieter Saenredam werd in 1597 in Assendelft geboren. Bekend is Saenredam vanwege zijn tekeningen en schilderijen van kerk-interieuren. De eerste Odulphus kerk die in 1852 gesloopt werd legde Pieter Saenredam op het schildersdoek vast.

Koog aan de Zaan

Koog is een van de meest geïndustrialiseerde dorpen in de Zaanstreek; er was een tijd (kort voor de Tweede Wereldoorlog) dat zeventig procent van de inwoners in de fabrieken werkte. Omvangrijke fabriekscomplexen domineren hier ook nu nog, en worden afgewisseld met typisch Zaanse houtbouw. Hier is duidelijk zichtbaar hoe wonen en werken – nog steeds- hand in hand samengaan. In Koog is het Molenmuseum te vinden, waar de Zaanse molengeschiedenis op speelse wijze wordt verteld en waar voorts wisselende exposities worden gehouden.

Westzaan

Westzaan is het moederdorp van de dorpen op de westoever van de Zaan en bleef bestuurlijk lang dominant. Dat spreekt uit het rechthuis dat er in 1781-’83 werd gebouwd, een van de eerste stenen gebouwen in de Zaanstreek. Het Rechthuis staat in het hart van het dorp, een beschermd dorpsgezicht. Wie over de lange dorpsstraat rijdt, ervaart het Zaanse polderlandschap.

Zaandam

In Zaandam ligt het stedelijke zwaartepunt van de Zaanstreek. Bijna de helft van alle Zaankanters woont hier. Het stadshart kent een autovrij winkelgebied en een horecaplein, terwijl aan de Zaan het moderne Zaantheater optorent. Aan de dijken langs de Zaan staan historische koopmanshuizen, moderne wooncomplexen en oude levensmiddelen fabrieken. Imposant is bijvoorbeeld het Verkadecomplex. Een aantal van deze fabriekspanden heeft een monumentale status. Langs de Oostzijde maken fabrieken plaats voor appartementencomplexen, waarvan de architectuur duidelijk verwijst naar de vroegere bedrijfspanden. OostzaanOostzaan kan net als Westzaan gezien worden als de moeder van de Zaanse dorpen, maar dan voor het oostelijk deel van de Zaan. Het dorp heeft de bekende lintbebouwing (weg streekdorp) bebouwing en ligt te midden van het uitgestrekte Oostzanerveld. Dit veenweidegebied kent belangrijke populaties weidevogels zoals de kievit, grutto tureluur, maar ook de lepelaar foerageert hier regelmatig. Ten oosten van het dorp ligt het Twiske – een uitgestrekt recreatiegebied met wandel- en fietspaden, surfwater, speelweiden en stranden. Fietspaden en vaarroutes voeren vanaf hier door het polderland naar Zaandam-Oost. De Zaanse natuur, het ‘eilandenrijk’, kan zo indringend worden ervaren.